DABLIN - Evropa prolazi kroz najraniji i najintenzivniji talas vrućina u modernoj istoriji mjerenja. Masa vrelog vazduha koja se sa područja sjeverne Afrike proširila pod visokim pritiskom prema sjeveru donijela je u drugoj polovini maja temperature koje su mjestimično i do 15 stepeni Celzijusa iznad sezonskog prosjeka.
Ukratko:
Arktik ubrzava zagrijavanje evropskog kontinenta
Rekordne vrućine postaju nova evropska norma
Manje aerosola donosi više sunčevog zračenja
Sistem visokog pritiska koji meteorolozi nazivaju "toplotnom kupolom" stoji nepomično nad zapadnom Evropom i blokira dolazak hladnijih atlantskih masa, zadržavajući suv i vreo vazduh danima na istom mjestu.
"Nebo je otvoreno, nema oblaka. To je stabilna masa vazduha koja spušta topli vazduh prema površini i odnosi vlažni vazduh, pa vazduh nije samo topao, već je i izrazito suv", objasnila je Meri Berk, profesorica geografije na Triniti koledžu u Dablinu, prenosi Index.
Pali rekordi širom Evrope
Velika Britanija je u ponedjeljak zabilježila najtopliji majski dan otkako postoje nacionalna mjerenja. Termometar u londonskom Kju Gardensu pokazao je 34,8°C, srušivši rekord od 32,8°C koji je stajao od 1922. godine.
Francuska je istog dana zabilježila najtopliji majski dan u cjelokupnoj istoriji mjerenja, sa temperaturama između 33°C i 36°C širom zemlje, dok se u Irskoj rekord popeo na 28,8 stepeni.
U Portugalu je bilo 40°C, a u Španiji se do kraja sedmice očekuje vrhunac od 38°C. Italija je uvela zabrane rada na otvorenom u najtoplijem dijelu dana, između 12.30 i 16 časova, mjere koje prethodnih godina nisu uvodene prije juna. U Njemačkoj i dijelu Balkana temperature su premašile 30 stepeni, a Belgija se priprema za sopstvene rekorde do vikenda.
Talas vrućina već ima smrtnih žrtava. U Parizu je u nedjelju muškarac preminuo tokom trke na 10 kilometara, a desetorica trkača hospitalizovana su u kritičnom stanju. Prema podacima CNN-a, širom Evrope zabilježeno je najmanje sedam smrti direktno ili indirektno povezanih sa vrućinom, uključujući najmanje pet slučajeva utapanja.
Plaže na jugozapadu Francuske punile su se ranije nego inače, a poljoprivrednici izvještavaju o ubrzanoj žetvi. Francuski premijer Sebastijen Lekornu (Sebastien Lecornu) sazvao je za danas krizni sastanak sa ključnim ministrima radi koordinacije vladinih mjera.
Kontinent koji se najbrže zagrijava
No, ono što meteorologe i klimatologe posebno zabrinjava nije sam talas vrućina, nego širi kontekst. Evropa je kontinent koji se najbrže zagrijava. I dok je Zemlja od predindustrijskog doba postala toplija za prosječnih 1,4°C, Evropa je toplija za 2,4°C, prema podacima klimatske službe Evropske unije Kopernikus.
Stopa zagrijavanja nije jednaka širom kontinenta: istočna i jugoistočna Evropa, kao i Alpi, zagrijavaju se za 0,5°C do 1°C po deceniji, dok zapadna Evropa bilježi nešto sporiji rast od 0,2°C do 0,5°C po deceniji. Na samom vrhu te liste nalazi se norveški arktički arhipelag Svalbard, jedno od mjesta koja se najbrže zagrijavaju na Zemlji, sa porastom od čak 1,5°C do 2°C po deceniji.
Iza te razlike u odnosu na ostatak planete stoji nekoliko mehanizama koji se međusobno pojačavaju. Evropa je geografski povezana sa Arktikom, koji se zagrijava još brže, već 3,2°C iznad predindustrijskog nivoa. Kako se arktički led topi, otkrivaju se tamne površine mora i kopna koje apsorbuju Sunčevu toplotu umjesto da je odbijaju nazad u svemir, u procesu poznatom kao „albedo efekat”.
"Kako se morski led topi, dolazi do veće apsorpcije toplote, što zauzvrat dodatno zagrijava vode i topi još više leda”, objasnio je Ben Klark (Ben Clarke), istraživač ekstremnih vremenskih pojava na Imperijal koledžu u Londonu. Isti proces odvija se i u evropskim planinskim predjelima i nizinama, gdje je snježni pokrivač zimi sve tanji, izlažući tamno tlo koje upija toplotu umjesto da je reflektuje.
Smanjenje aerosola
Dodatni, pomalo neočekivan doprinos dolazi od poboljšanja kvaliteta vazduha. Stroži evropski propisi smanjili su od osamdesetih godina emisije aerosola, sitnih čestica koje lebde u atmosferi. Uz sve svoje dobro poznate štetne efekte na zdravlje disajnog sistema, aerosoli su imali i efekat hlađenja, odbijajući Sunčevu svjetlost i čineći oblake reflektivnijim.
Njihovim smanjenjem više Sunčevog zračenja dopire do površine.
"Dok je smanjenje zagađenja vazduha izuzetno važno za zdravlje, ono takođe povećava Sunčevo zračenje na površini", rekao je Klark.
Slična dinamika nedavno je uočena i na globalnom nivou. Međunarodni propisi koji od 2020. ograničavaju emisije sumpor-dioksida iz brodskog goriva smanjili su još jedan izvor aerosola u atmosferi, što je prema nekim istraživačima dodatno ubrzalo globalno zagrijavanje posljednjih godina.
Taj zbir faktora odražava se u globalnim statistikama. Godina 2025. bila je treća najtoplija u istoriji mjerenja, a posljednjih jedanaest godina zaredom su najtoplije ikada zabilježene. Po prvi put, globalne temperature tri uzastopne godine u prosjeku su premašile granicu od 1,5°C iznad predindustrijskog doba, granicu koju je Pariški sporazum iz 2015. postavio kao cilj koji ne bi smio biti prekoračen.
Oko 770 miliona ljudi širom svijeta doživjelo je 2025. rekordno tople godišnje uslove u mjestima gdje žive, dok nigdje nije zabilježena rekordno hladna godišnja temperatura. Kopernikus upozorava da bi granica od 1,5°C mogla biti trajno dostignuta do kraja ove decenije, više od decenije ranije nego što se prvobitno predviđalo.
Napore za smanjenje emisija dodatno je pogodilo i povlačenje Sjedinjenih Američkih Država, drugog najvećeg svjetskog zagađivača, iz ključnog UN klimatskog sporazuma.
Novo normalno
"Temperature rastu. Sigurno ćemo vidjeti nove rekorde. Nije toliko važno da li će to biti 2026, 2027. ili 2028. Smjer kretanja je veoma, veoma jasan", rekao je Karlo Buontempo, direktor Kopernikusove službe za klimatske promjene.
Njegova služba upozorila je da događaji poput ovonedjeljnog talasa vrućina, koji je donedavno bio statistička rijetkost, postaju sve učestaliji. Ono što je nekada bio događaj koji se dešava jednom u sto godina sada se, prema nekim procjenama, ponavlja svakih trideset godina ili čak češće.
Britanski klimatski savjetnici prošle sedmice upozorili su vladu da je zemlja "izgrađena za klimu koja više ne postoji" i zatražili prilagođavanje infrastrukture — od škola i bolnica do saobraćajnih mreža - toplijoj planeti.
Meteorolog Met Officea Greg Djuherst opisao je ovogodišnji talas vrućina kao "dobar pokazatelj klimatskih promjena na djelu" i dodao da ovakvi događaji sve više postaju "nova norma", što vide čak i oni koji negiraju klimatske promjene.
